سنووری رووبەرو بوونەوە مەدەنی و توندوتیژی بەرانبەر بە دەسەڵات

سنووری رووبەرو بوونەوە مەدەنی و توندوتیژی بەرانبەر بە دەسەڵات

ساڵانێکی‭ ‬زۆرە‭ ‬لە‭ ‬ناو‭ ‬چینی‭ ‬نۆخبەو‭ ‬رۆشەنبیر‭ ‬بەحسێک‭ ‬ھەیە‭ ‬لەسەر‭ ‬چۆنیەتی‭ ‬چالاکی‭ ‬‮«‬مەدەنی‮»‬‭ ‬و‭ ‬حالەتی‮»‬توندوتیژی‮»‬‭ ‬لە‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬بەرانبەر‭ ‬زوڵموو‭ ‬زۆری‭ ‬دەسەڵات‭ .‬

گوفتمانی‭ ‬دووری‭ ‬لە‭ ‬توندوتیژی‭ ‬مێژووییکی‭ ‬دێرینی‭ ‬ھەیە‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬وتاری‭ ‬فیلسووفو‭ ‬رۆشەنبیرو‭ ‬ھەڵسووراوانی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬مەدەنی‭  ‬دنیا‭ ‬ھەر‭ ‬لە‭ ‬سەرەتاوە‭ ‬تا‭ ‬ئەمرۆ‭ ‬جێگەی‭ ‬مشتومر‭ ‬بووە‭.‬

کاتێک‭ ‬قسە‭ ‬لە‭ ‬چۆنیەتی‭ ‬رووبەرو‭ ‬بوونەوە‭ ‬خەڵک‭ ‬بەرانبەر‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬پاوانخواز‭ ‬دێتە‭ ‬ئاراوە‭ ‬فکر‭ ‬و‭ ‬ئیدەی‭   ‬‮«‬بەرەنگار‭ ‬بوونەوەی‭ ‬دوور‭ ‬لە‭ ‬توندوتیژی‮»‬‭ ‬و‭ ‬خەباتی‭ ‬مەدەنی‭ ‬وەک‭ ‬ئەسڵێک‭ ‬کە‭ ‬کەسایەتیە‭ ‬ناۆدارەکان‭ ‬وەکوو‭ ‬‮«‬مھاتما‭ ‬گاندی‭ ‬‮«‬‭ ‬‮«‬مارتین‭ ‬لوترکینگ‭ ‬‮«‬‭ ‬بەکاریان‭ ‬ھێنا‭ ‬و‭ ‬سەرکەوتنیان‭ ‬بەدەست‭ ‬ھێنا‭ ‬و‭ ‬لەوەو‭ ‬بەدوا‭ ‬وەکوو‭ ‬مێتوودێکی‭ ‬خەبات‭ ‬بە‭ ‬کار‭ ‬ھاتووە‭ ‬بۆ‭ ‬نموونە‭ ‬شۆرشی‭ ‬‮«‬گولی‭ ‬رۆز‮»‬‭ ‬لە‭ ‬ساڵی‭ ‬‮٢٠٠٣‬‭ ‬وڵاتی‭ ‬گورجیستان‭ ‬و‭ ‬شۆرشی‮»‬‭ ‬پرتەقاڵی‭ ‬‮«‬‭ ‬ئوکراین‭ ‬‮٢٠٠٤‬‭ .‬

میتۆد‭ ‬و‭ ‬رەوشی‭ ‬بەرانبەر‭ ‬بە‭ ‬خەباتی‭ ‬ئاشتیخوازانە‭ ‬ومەدەنی‭ ‬‮«‬خەباتی‭ ‬چەکداری‭ ‬و‭ ‬توندوتیژە‭ ‬‮«‬‭ ‬کە‭ ‬بە‭ ‬درێژایی‭ ‬مێژووی‭ ‬مرۆڤایەتی‭ ‬پێشینەی‭ ‬ھەیە‭ ‬و‭ ‬پێویست‭ ‬بە‭ ‬پێناسە‭ ‬کردن‭ ‬ناکات‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬پێداچوونەوە‭ ‬بە‭ ‬مێژوو‭ ‬نموونەی‭ ‬زۆر‭ ‬لە‭ ‬بەر‭ ‬دەستایا‭ ‬وەکوو‭ ‬‮«‬شۆرشی‭ ‬کووبا‭ ‬‮«‬‭ ‬و‭ ‬شورشەکانی‭ ‬تری‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دنیا‭ ...‬

لە‭ ‬چوار‭ ‬دەیە‭  ‬تەمەنی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬خەباتو‭ ‬شۆرشی‭ ‬خەڵکی‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬ھەر‭ ‬دوو‭ ‬شێوازەکە‭ ‬بە‭ ‬پانتایی‭ ‬ئەو‭ ‬وڵاتە‭ ‬و‭ ‬بەپی‭ ‬ھەلوومەرج‭ ‬گۆرانکاری‭ ‬بە‭ ‬سەر‭ ‬ئەم‭ ‬رووبەرو‭ ‬بوونەوە‭ ‬ھاتووە‭.‬

لە‭ ‬ساڵەکانی‭ ‬سەرەتای‭ ‬شەستەکانی‭ ‬ھەتاوی‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬لاینە‭ ‬سیاسیەکان‭ ‬لەلایکەوە‭ ‬و‭ ‬دەسەڵات‭  ‬لە‭ ‬لایکی‭ ‬ترەوە‭ ‬بە‭ ‬شێوازی‭ ‬دووھەم‭ ‬کە‭ ‬توندوتیژی‭ ‬بوو‭ ‬رووبەروی‭ ‬یەک‭ ‬بوونەوە‭ ‬جا‭ ‬بە‭ ‬دڵنیاییەوە‭ ‬بەشی‭ ‬حکوومەت‭ ‬زۆرتر‭ ‬بوو‭ ‬بەڵام‭ ‬تا‭ ‬ھات‭ ‬لاینی‭ ‬توندوتیژی‭ ‬دەسەڵات‭ ‬زۆری‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬لاینی‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬حیزبە‭ ‬سیاسیەکان‭ ‬رووبە‭ ‬لاوازی‭ ‬و‭ ‬حالەتی‭ ‬بەرەنگاری‭ ‬رۆشت‭ ‬تا‭ ‬ئەۆ‭ ‬جیگا‭ ‬کە‭ ‬کوشتاری‭ ‬ساڵی‭ ‬‮١٣٦٧‬ی‭ ‬ھەتاوی‭ ‬لێ‭ ‬کەۆتەوە‭.‬

بە‭ ‬ھاتنە‭ ‬سەر‭ ‬کاری‭ ‬دەوڵەتی‭ ‬ئیسڵاحات‭ ‬بە‭ ‬سەرۆکایەتی‭ ‬‮«‬محەمەد‭ ‬خاتەمی‮»‬‭ ‬گۆفتمانێکی‭ ‬نوێ‭ ‬ھاتە‭ ‬ئاراوە‭ ‬کە‭ ‬توانی‭ ‬بۆ‭ ‬ماوەیکی‭ ‬زۆر‭ ‬فشار‭ ‬و‭ ‬ھێزی‭ ‬خەڵکو‭ ‬لاینە‭ ‬سیاسیەکان‭ ‬مەھار‭ ‬بکات‭ ‬و‭ ‬بەناوی‭ ‬گۆران‭ ‬و‭ ‬رفۆرم‭ ‬تەمەنی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬تا‭ ‬ئەمرۆ‭ ‬درێژ‭ ‬بکاتەوە‭ ‬و‭ ‬ھەموو‭ ‬خواستی‭ ‬خەڵکی‭ ‬لە‭ ‬چوارچێوەی‭ ‬بەرنامەی‭ ‬ئیسڵاحات‭ ‬بۆ‭ ‬ھەرجار‭ ‬ھەڵبژاردنی‭ ‬پارلمان‭ ‬یان‭ ‬سەرۆک‭ ‬کۆماری‭ ‬دەخرایە‭ ‬روو‭ ‬بەڵام‭ ‬لە‭ ‬دوایی‭ ‬دا‭ ‬بە‭ ‬بێ‭ ‬ئەوە‭ ‬بتوانن‭ ‬گۆرانکاری‭ ‬دروست‭ ‬بکەن‭ ‬سیکڵێکی‭ ‬باتڵیان‭ ‬بەرێ‭ ‬دەکرد‭ ‬و‭ ‬بناژۆخوازەکان‭ ‬ھێزی‭ ‬سەرەکی‭ ‬پشتی‭ ‬پەردە‭ ‬بوون‭.‬

ئەوە‭ ‬سەلمێنراوە‭ ‬ھەروا‭ ‬کە‭ ‬رووبەرو‭ ‬بوونەوەی‭ ‬چەکداری‭ ‬لەگەڵ‭ ‬دیکتاتۆری‭ ‬پێویستی‭ ‬بە‭ ‬پلان‭ ‬و‭ ‬بەرنامە‭ ‬ھەیە‭ ‬خەباتی‭ ‬مەدەنی‭ ‬و‭ ‬شۆرشی‭ ‬نەرمی‭ ‬کۆمەڵایەتیش‭ ‬بەرنامەی‭ ‬پێویستە‭ , ‬بە‭ ‬درێژایی‭ ‬‮٢٣‬‭ ‬ساڵ‭ ‬تەمەنی‭ ‬بوونی‭ ‬ئیسڵاحات‭ ‬ئیسڵاحخوازەکان‭ ‬مەجالیان‭ ‬نەدا‭ ‬خەڵک‭ ‬بە‭ ‬راستی‭ ‬لە‭ ‬ناخی‭ ‬حکوومەتی‭ ‬ئیسلامی‭ ‬تێبگات‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬ھاۆکاری‭ ‬بەشێکی‭ ‬زۆری‭ ‬رۆشەنبیرانی‭ ‬لاینگر‭ ‬کە‭ ‬بەردەوام‭ ‬لاینی‭ ‬دەسەڵاتیان‭ ‬دەگرت‭ ‬و‭ ‬خەڵکیان‭ ‬لە‭ ‬ناوچوونی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬دەترسان‭ ‬کە‭ ‬گوایا‮»‬‭ ‬ئێران‭ ‬دەبێتە‭ ‬سووریا‭ ‬یان‭ ‬لیبی‭ ‬‮«‬تەنھا‭ ‬کاتێک‭ ‬بۆ‭ ‬خەڵک‭ ‬راستی‭ ‬ئاشکرا‭ ‬بوو‭ ‬کە‭ ‬بزووتنەوەی‭ (‬دی‭ ‬مانگی‭ ‬‮٩٦‬‭) ‬روویدا‭ ‬و‭ ‬ھەموو‭ ‬ئیسڵاحخوازو‭ ‬بناژۆخواز‭  ‬ۆەک‭ ‬یەک‭ ‬ھاتنە‭ ‬دەنگوو‭ ‬داوای‭ ‬سەرکوتی‭ ‬خەڵکیان‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬خەڵک‭ ‬بە‭ ‬دروستی‭ ‬بانگیان‭ ‬ھەڵھێنا‭ : ‬‮«‬اێلاح‌گلب،‮ ‬اێولگرا،‮ ‬دیگە‭ ‬تمومە‭ ‬ماجرا‮»‬

دوای‭ ‬رووداوەکانی‭ ‬ئەم‭ ‬دواییەی‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬کوردستان‭ ‬و‭ ‬فشارو‭ ‬سەرکووتی‭ ‬خەڵک‭, ‬زۆرتر‭ ‬لە‭ ‬جاران‭ ‬ئەم‭ ‬راستییە‭ ‬سەلمێنرا‭ ‬کەدەسەڵاتی‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬لە‭ ‬رێگای‭ ‬ئاشتی‭ ‬و‭ ‬دیالۆگی‭ ‬مەدەنی‭ ‬و‭ ‬خەباتی‭ ‬مەدەنی‭ ‬ھیچ‭ ‬گۆرانکاری‭ ‬بەخۆیەوە‭ ‬نابینت‭ ‬و‭ ‬ھەلوومەرجی‭ ‬ناۆ‭ ‬کۆمەڵگای‭ ‬ئێرانی‭ ‬رۆژلەدوای‭ ‬رۆژ‭ ‬زۆرتر‭ ‬ملیتاریزە‭ ‬دەبیت‭ ‬بە‭ ‬بێ‭ ‬گوێ‭ ‬دان‭ ‬بە‭ ‬داخوازیەکانی‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬دەنگی‭ ‬نارازی‭.‬

ئەمرۆ‭ ‬ئەۆ‭ ‬کەسانەی‭ ‬وا‭ ‬لۆمەی‭ ‬حیزبە‭ ‬سیاسیەکانیان‭ ‬دەکرد‭ ‬کە‭ ‬گوایا»دۆرەی‭ ‬کاری‭ ‬چەکداری‭ ‬نەماوە‭ ‬و‭ ‬دەبێت‭ ‬کاری‭ ‬مەدەنی‭ ‬بکەین‭ ‬‮«‬‭ ‬زۆربەیان‭ ‬بەۆ‭ ‬قەناعەتە‭ ‬گەشتوون‭ ‬کە‭ ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‮»‬‭ ‬تەنھا‭ ‬لە‭ ‬قسەی‭ ‬زۆر‭ ‬و‭ ‬ھێز‭ ‬تێدەگات‭ ‬‮«‬‭.‬

‭  ‬ھەلوو‭ ‬مەرجی‭ ‬ئەمرۆی‭ ‬حکوومەتی‭ ‬ئێران‭ ‬بەرەۆ‭ ‬ئەوە‭ ‬دەروات‭ ‬وا‭ ‬خەڵکیان‭ ‬لێ‭ ‬دەترسان‭ ‬و‭ ‬ئایندە‭ ‬ئەم‭ ‬راستیە‭ ‬دەسەلمێنێت‭.‬

تۆماس‭ ‬مان‭ ‬لە‭ ‬رۆمانی‭ ‬‮«‬شاخی‭ ‬سحری‭(‬کوە‭ ‬جادو‭)‬‮»‬‭ ‬دەڵێت‭:‬

‮«‬‭ ‬بەرانبەر‭ ‬بە‭ ‬شەیتان‭ ‬سەبرو‭ ‬تەحەمۆل‭ ‬جەنایەتە‮»‬